Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 η επιστημονική κοινότητα αντιμετώπιζε με αισιοδοξία και αυτοπεποίθηση τις νέες δυνατότητες καταπολέμησης των λοιμωδών νόσων. Διάχυτη ήταν η προσδοκία ότι στα προσεχή χρόνια, χάρη στα θαυμαστά επιτεύγματα της ιατρικής και φαρμακευτικής έρευνας, οι πιο σημαντικές και θανατηφόρες ασθένειες θα αποτελούσαν παρελθόν. Παρά τις σημαντικές βελτιώσεις, δεν αργήσαμε να περάσουμε από το αυτάρεσκο όραμα ελέγχου της παγκόσμιας υγείας στη διαπίστωση ότι η μάχη μας θα συνεχιζόταν απέναντι σε παλαιές και νέες ασθένειες.

Το 1983 έχουμε την πρώτη επίσημη αναφορά για την εμφάνιση του ιού ΗΙV/ΑΙDS. Σήμερα έχει πλέον λάβει διαστάσεις πανδημίας. Και δεν είναι η μόνη απειλή. Το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου των Λοιμώξεων (ΕCDC), ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WΗΟ) αλλά και το ΚΕΕΛΠΝΟ στην Ελλάδα, μαζί με μια πλειάδα αρμόδιων κρατικών και επιστημονικών φορέων προειδοποιούν και ενημερώνουν για τις αναδυόμενες, επανεμφανιζόμενες, αλλά και προκαλούμενες λοιμώξεις που μας θέτουν μπροστά σε νέα διλήμματα και κρίσεις και αφυπνίζουν τους πολίτες: τα ανθεκτικά μικρόβια στα αντιβιοτικά, η μηνιγγίτιδα, η πιθανότητα για μια πανδημία γρίπης, η νόσος των πτηνών, η φυματίωση, η ελονοσία, ο ιός Εμπολα, το Σοβαρό Οξύ Αναπνευστικό Σύνδρομο (SΑRS), ο άνθρακας ως «όπλο» βιοτρομοκρατίας. Οι πολίτες σε όλον τον κόσμο, ζώντας τις τελευταίες δεκαετίες σε μια διαρκή συνθήκη υψηλού ρίσκου και φόβου, ανέπτυξαν ένα ισχυρό ενδιαφέρον για την κατανόηση των νέων απειλών για την υγεία τους.

Με τη συνδρομή των ΜΜΕ που έφεραν στο προσκήνιο τα επιστημονικά ζητήματα και διλήμματα, οι πολίτες άρχισαν να διαμορφώνουν σταδιακά συνείδηση ότι η επιστροφή των μεγάλων ασθενειών συνδέεται με ευρύτερες αλλαγές στο κλίμα και στο περιβάλλον, τα νέα δημογραφικά μεγέθη, το ισχύον μη βιώσιμο μοντέλο ανάπτυξης που στηρίχθηκε σε μια κουλτούρα απόλυτης κυριαρχίας του ανθρώπου στον πλανήτη, τη φτώχεια, τον τρόπο ζωής, τις πρακτικές και τις συνήθειες που αναπτύξαμε κατά τη διάρκεια του χρόνου.

Οι ασθένειες και τα μικρόβια μας εκδικούνται, όπως γράφουν στο ομώνυμο βιβλίο τους οι καθηγητές Μικροβιολογίας Α. Salyers και D. Whitt. Στην παγκοσμιοποιημένη οικονομία, μαζί με τους ανθρώπους, τις ιδέες, το χρήμα, τα υλικά και τα άυλα αγαθά, διασχίζουν τα σύνορα τα μικρόβια και οι ιοί. Μαζί με τις νέες δοκιμασίες για την υγεία σε όλον τον πλανήτη, δοκιμάζεται και η αντοχή των αξιών μας, η κοινωνική συνοχή, η ίδια η δημοκρατική οργάνωση πολλών χωρών.

Τα ΜΜΕ, παρά την καθοριστική συμβολή τους στην ανάδειξη των αναδυόμενων ασθενειών, επικρίνονται από την επιστημονική κοινότητα ότι συχνά καταφεύγουν στην υπεραπλούστευση ή παρερμηνεύουν τα επιστημονικά στοιχεία, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης. Η πρόσφατη μιντιακή παρουσίαση της παγκόσμιας προσπάθειας αντιμετώπισης της νόσου των πτηνών είναι ενδεικτική.

Αλλοτε ενσπείροντας τον πανικό και άλλοτε καλλιεργώντας μιαν υπέρμετρη αισιοδοξία και προσδοκία ανάμεσα στους πολίτες για τις δυνατότητες θεραπείας και επιβίωσης από τις λοιμώδεις νόσους, οδηγούν συχνά στη διαμόρφωση λανθασμένων αντιλήψεων για τους κινδύνους αλλά και τους σκοπούς ή τα αποτελέσματα της επιστημονικής έρευνας. Στον βαθμό που τα ΜΜΕ αποτυγχάνουν να ενημερώσουν τους πολίτες με τρόπο ορθό και ισορροπημένο, δυσχεραίνουν την προσπάθεια λήψης αποφάσεων και εφαρμογής των ενδεδειγμένων πολιτικών πρόληψης και αντιμετώπισης των λοιμώξεων από την πολιτεία και τις αρμόδιες αρχές δημόσιας υγείας.

Τι διακυβεύεται όμως σήμερα; Αρκεί να διαχειριζόμαστε τις νέες ή τις αναδυόμενες ασθένειες ως παροδικές κρίσεις που η επιτυχής διαχείρισή τους θα μας επιτρέψει να φύγουμε από τη ζώνη επαγρύπνησης και να επιστρέψουμε στις συνήθεις πρακτικές μας; Η ζωή θα συνεχίσει να κυλάει όπως και πριν από την εμφάνιση κάθε νέας απειλητικής νόσου; Εισερχόμαστε σε μια εποχή όπου η επιστήμη τοποθετείται στην κεντρική πολιτική σκηνή. Τα επιστημονικά ζητήματα βρίσκονται στο σταυροδρόμι των σύγχρονων πολιτικών, κοινωνικών, οικονομικών αντιπαραθέσεων και απαιτούν από όλους μας να είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε και να συζητήσουμε σύνθετα ζητήματα όπως είναι τα θέματα υγείας.

Ο ρόλος του δημόσιου διαλόγου

Η επικοινωνία, η ενημέρωση και η δημόσια συζήτηση για τις αναδυόμενες ασθένειες αλλά και για τα ευρύτερα επιστημονικά ζητήματα συμβάλλουν στην ενίσχυση της ανοιχτής, πλουραλιστικής και δημοκρατικής κοινω νίας μέσα από την καλλιέργεια μιας κουλτούρας δημόσιας λογοδοσίας

Η επικοινωνία, η ενημέρωση και η δημόσια συζήτηση για τις αναδυόμενες ασθένειες αλλά και τα ευρύτερα επιστημονικά ζητήματα συμβάλλουν στην ενίσχυση της ανοιχτής, πλουραλιστικής και δημοκρατικής κοινωνίας μέσα από την καλλιέργεια μιας κουλτούρας δημόσιας λογοδοσίας, συμμετοχής, επιστημονικής τεκμηρίωσης και αξιολόγησης των διαφορετικών προτεινόμενων λύσεων, με στόχο να οδηγήσουν σε υπεύθυνες και δίκαιες πολιτικές και αποφάσεις για την πρόληψη και την προστασία της παγκόσμιας υγείας. Η επιστημονική κοινότητα οφείλει να ανοιχτεί στην κοινωνία, να αναγνωρίσει τις ανησυχίες της μπροστά στους νέους κινδύνους και να διαμορφώσει σε συνεργασία με τα ΜΜΕ και άλλους κοινωνικούς μετόχους (stakeholders) ένα πλαίσιο δημόσιας διαβούλευσης.

Η ανάγκη για καλά σχεδιασμένη, συντονισμένη και συλλογική αντιμετώπιση από όλους τους stakeholders κάθε νέας έξαρσης μιας νόσου ή του κινδύνου μιας πανδημίας είναι εξίσου σημαντική με τη διαχείριση της πρόληψης του κινδύνου από τους πολίτες, η οποία διαμορφώνεται κυρίως από κοινωνικούς, πολιτιστικούς ή ψυχολογικούς παράγοντες και όχι αποκλειστικά από τον αυστηρό επιστημονικό προσδιορισμό του κινδύνου, δηλαδή τη μετρήσιμη εκτίμηση της πιθανότητας να συμβεί και την έκταση των προβλέψιμων συνεπειών του. Η διαφορετική κατανόηση των αποδεκτών κινδύνων για την υγεία ανάμεσα στους επιστήμονες και στους πολίτες συνεπάγεται πολλές φορές τη χαμηλή ανταπόκριση των πολιτών στις προτεινόμενες, αναγκαίες πολιτικές αντιμετώπισής τους, ιδιαίτερα αν οι πολίτες εκτιμούν ότι τα προτεινόμενα μέτρα πρόληψης περιορίζουν μεν, αλλά δεν εξαλείφουν οριστικά την απειλή της νόσου.

Η εκπαίδευση των πολιτών, των δημοσιογράφων, των ειδικών της επικοινωνίας, των επιστημόνων και των φορέων λήψης αποφάσεων σε θέματα επικοινωνίας, δημόσιας κατανόησης της επιστήμης και διαχείρισης κρίσεων είναι σημαντική προτεραιότητα για τις σύγχρονες κοινωνίες.

Με μια σειρά δόκιμες και ρηξικέλευθες επικοινωνιακές δράσεις- διαφημιστικές εκστρατείες, επιστημονική δημοσιογραφία, τηλεοπτικά προγράμματα, χρήση του Διαδικτύου για διάλογο και διαδραστικές ενημερωτικές εκστρατείες, εκθέσεις σε μουσεία και επιστημονικά φεστιβάλ, επιστημονικές ταινίες και βίντεο, συζητήσεις σε ομάδες εστίασης, έρευνες κοινής γνώμης, εκπαιδευτικά προγράμματα στα σχολεία και στα πανεπιστήμια, συνέδρια, δημιουργικά και διαδραστικά εργαστήρια διαμόρφωσης ενός οράματος για το μέλλον του ανθρώπου στον πλανήτη, ασκήσεις προσομοίωσης διαχείρισης κρίσεων- προετοιμάζουν τους πολίτες για μια αλλαγή κουλτούρας και στάσης. Ο καλύτερος τρόπος για να διαχειριστούμε μια κρίση είναι να προετοιμαστούμε για αυτήν.

Ο δημόσιος διάλογος και η επικοινωνία με όλους τους τομείς της κοινωνίας αποτελούν τη διαδικασία εκείνη που, όταν είναι μια σταθερή πρακτική κοινωνικής συμμετοχής, επιτρέπει σε μια κοινωνία να εντοπίζει εγκαίρως τα αναδυόμενα ζητήματα υγείας, να διαμορφώνει γνώμη και να επαναπροσδιορίζει τις ερευνητικές προτεραιότητες, να προβλέπει και να διαχειρίζεται κρίσεις και ηθικά-πολιτικά διλήμματα και, τέλος, να συναινεί ως προς το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα κάθε φορά με την ενσωμάτωση των πορισμάτων της δημόσιας διαβούλευσης στις τελικές αποφάσεις των αρμόδιων φορέων.

Η αναμέτρηση του ανθρώπου με τους ιούς και τα μικρόβια θα είναι μια αναμέτρηση ευφυΐας, μάθησης, θέλησης, συνεργασίας, επικοινωνίας, καινοτομίας, αλληλεγγύης σε πλανητικό επίπεδο, αλλά και αξιών στην αναζήτηση ισορροπίας, στη συνύπαρξη με τον υπόλοιπο έμβιο κόσμο.

—
Το παραπάνω είναι άρθρο μου που δημοσιεύθηκε στο ένθετο “Βήμα Ιδεών” της εφημερίδας “ΤΟ ΒΗΜΑ”