Tο Διαδίκτυο και η άνθηση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχουν προκαλέσει τριγμούς στους ισχυρούς πρωταγωνιστές και στις ελίτ της εποχής των ΜΜΕ, της μαζικής παραγωγής και κατανάλωσης, της μαζικής επικοινωνίας, της μαζικής γνώσης, της μαζικής πολιτικής επικοινωνίας. Αλλάζουν τις κοινωνικές ισορροπίες και την κατανομή εξουσίας και επιρροής.

Ενα νέο πεδίο άνοιξε για οραματισμό, για αντιπαραθέσεις, για αναμετρήσεις, για προσδοκίες ενδυνάμωσης της δημιουργικότητας του λόγου των πολλών. Και παράλληλα διάχυτοι είναι οι φόβοι για υπερβολές, για καταχρήσεις και παραβιάσεις δικαιωμάτων αλλά και κεκτημένων προνομίων μέσα από το χαοτικό Διαδίκτυο, όπου ο καθένας μπορεί να γίνει ο ίδιος ένα Μέσο, ένας παραγωγός και διανομέας ιδεών, προϊόντων, υπηρεσιών, συμμετέχοντας ή οργανώνοντας δίκτυα συνδεδεμένων και συνεργαζόμενων πολιτών.

Η συνεργασία και το ελεύθερο μοίρασμα της γνώσης, των τεχνικών, των ιδεών αλλάζουν τις έννοιες της ιδιοκτησίας και της κοινοκτημοσύνης, σε μια εποχή όπου πρωταγωνιστής είναι το άτομο. Οχι όμως το απομονωμένο ή αλλοτριωμένο άτομο, αλλά το δικτυωμένο άτομο που αναπτύσσει κοινωνικές σχέσεις αμοιβαιότητας και συνεργασίας. Ιδού μια ανατροπή στις παραδεδεγμένες ιδέες μας.

Μια νέα οργάνωση του δημόσιου χώρου και διαλόγου αναπτύσσεται, εκεί όπου συναντώνται η κοινωνική ζωή και δραστηριότητα με τις δράσεις, τις ιδέες των ψηφιακών κοινοτήτων. Η ώσμωσή τους δημιουργεί τη νέα κοινωνική εμπειρία και ανοίγει τον δρόμο για πειραματισμό και καινοτομία. Η δημοκρατία βρίσκει νέους δρόμους για να δοκιμάσει το μέλλον και την ευρωστία της.

Το άρθρο του Νίκου Δρανδάκη προσβλέπει σε όλη την κοινωνική δυναμική ανάπτυξης ιδεών, καινοτομιών, νέων τρόπων wiki εργασίας, αλλά και ενός νέου μοντέλου ισχύος που δεν θα στηρίζεται στην ιεραρχία αλλά στην ομότιμη παραγωγή προϊόντων και υπηρεσιών με βάση την κοινή, μοιρασμένη γνώση. Παραλληλίζει τις επενδύσεις υποδομής που κάνουν σήμερα οι σύγχρονες κοινωνίες στην ανάπτυξη του Δικτύου και των ποικίλων εφαρμογών του με την αντίστοιχη επένδυση που έκαναν οι κοινωνίες τον 19ο αιώνα στον ηλεκτρισμό, «δίνοντας το σήμα εκκίνησης μιας κούρσας καινοτομιών και υπηρεσιών».

Ο Δρανδάκης διαβλέπει ποιοι θα είναι οι κερδισμένοι και οι ηττημένοι του Διαδικτύου. Παίρνει θέση μαχητική αλλά και προσδιορίζει τον κρίσιμο παράγοντα επιτυχίας ή αποτυχίας όλου του εγχειρήματος. Ο Γιώργος-Μιχαήλ Κλήμης, στο ίδιο πνεύμα με τον Δρανδάκη, διαπιστώνει ότι οι τεχνολογικές καινοτομίες εκδημοκρατίζουν όλο και περισσότερο το Δίκτυο «καταστρέφοντας παραδοσιακές μορφές οργάνωσης σε πολλούς κλάδους», ενώ αρκετές είναι οι επιχειρήσεις, τα άτομα και οι ομάδες που προσαρμόζονται και συν-εξελίσσονται σε ένα νέο περιβάλλον πειραματισμού και καινοτομίας.

Τον πρώτο λόγο έχουν οι πολλοί και όχι οι λίγοι και εκλεκτοί. Απειλούνται, έτσι, η ισχύς και το μονοπώλιο καθιερωμένων μεσολαβητών, κάθε είδους, που δεν είναι πλέον αποδοτικοί, προκαλώντας έτσι τη σθεναρή αντίσταση του επιχειρηματικού, μεντιακού ή και πολιτικού «κατεστημένου» που επιχειρεί να αλλάξει το θεσμικό πλαίσιο, ώστε να έχει και πάλι τον έλεγχο στη νέα δικτυακή κοινωνία. Ο Κλήμης πιστεύει ότι ήρθε η ώρα να «ξεφορτωθούμε το κατεστημένο».

Ο Θανάσης Καράβατος στέκεται ανοιχτός απέναντι στο Διαδίκτυο διατυπώνοντας παράλληλα μια σειρά προβληματισμούς. Εχοντας σημείο εκκίνησης τη φράση «η τεχνολογία δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή, πολύ περισσότερο δεν είναι ουδέτερη»,
επιχειρεί να αναδείξει τις υπερβολές που έχουν διατυπωθεί είτε με τη μορφή υψηλών προσδοκιών για τη δυναμική του Διαδικτύου είτε με τη μορφή κινδύνων σε μια «τρομολαγνική κοινωνία» που στέκεται αμήχανη, ανασφαλής και παραλύει ή εκρήγνυται «μπροστά σε κάθε πρόβλημα που επιζητεί τη λύση του». Εντοπίζει υπερβολές στους φόβους για τις επιπτώσεις του Ιnternet στη συνοχή της οικογένειας, στο μέλλον του βιβλίου, στο μέλλον της εκπαίδευσης, για τις δυνατότητές του να συμβάλει στην επίλυση προβλημάτων κοινωνικής ανισότητας. Θέτει το ζήτημα του ελέγχου της εγκυρότητας των πληροφοριών που βρίσκουμε στο Διαδίκτυο (οι ιατρικές πληροφορίες είναι ένα πρόσφορο πεδίο για έναν τέτοιο προβληματισμό). Πιστεύει ότι βασικό ερώτημα παραμένει: «πώς θα επιβιώσει ο πολιτισμός όταν όλος ο χρόνος μας γίνεται εμπόρευμα;

Πού θα βρεθεί χώρος για κοινωνικές σχέσεις αμοιβαιότητας;». Θα αφήσουμε το Διαδίκτυο να ανθήσει ως ένας δημόσιος χώρος διαλόγου, δημιουργικότητας και καινοτομίας σε ένα παγκόσμιο ανταγωνιστικό περιβάλλον όπου αναμετρούνται οι ιδέες και τα ανθρώπινα μυαλά; Ή διαβλέπουμε σε αυτή την εξέλιξη κυρίως κινδύνους και ανατροπές που δεν επιθυμούμε;

Το παραπάνω κείμενο είναι το εισηγητικό άρθρο στο αφιέρωμα για το Διαδίκτυο του ένθετου “Βήμα Ιδεών”, από την εφημερίδα “ΤΟ ΒΗΜΑ”

Η καινοτομία ξεκινά με ένα πρόβλημα του οποίου την απάντηση δεν γνωρίζει κανείς.

CΗΑRLΕS LΕΑDΒΕΑΤΕR

Γεννημένοι μεταξύ 1982 και 2000. Παιδιά, έφηβοι και νέοι ενήλικοι. Η νέα γενιά της δικτύωσης, της συνεργασίας και της συμμετοχής σε νεανικά δίκτυα διαλόγου και καινοτομίας. Η γενιά του Google, του ΜSΝ Μessenger, του iΡod, των blogs, του ΥouΤube, του myspace, της Wikipedia.

Διαδέχτηκε τη «Γενιά Χ» (1964-1980) που διαχειρίστηκε με αποφασιστικότητα ένα πολιτικό και οικονομικό περιβάλλον γεμάτο κρίσεις, ηθικά και πολιτικά διλήμματα. Υπερασπίστηκε το δικαίωμα στη διαφορετικότητα σε όλες τις δυνατές μορφές της, στην πολιτική, στον πολιτισμό, στην έκφραση της σεξουαλικότητας, στις κοινωνικές αξίες. Επένδυσε στη γνώση και την εργασία, την επιχειρηματικότητα και τη δημιουργικότητα. Προσπάθησε να εξισορροπήσει με πραγματισμό και υπευθυνότητα τους κινδύνους με τις ανταμοιβές που προσδοκούσε από κάθε απόφασή της, εγκαταλείποντας σταδιακά το πεδίο των έντονων ιδεολογικών αναμετρήσεων.

Προηγήθηκαν οι δυναμικοί «baby boomers» (1946-1964) που ύμνησαν την ατομικότητα και τη νεότητα. Σε αντίθεση με τη «Γενιά Χ», μεγάλωσαν σε μια εποχή οικονομικής ευφορίας και σχετικής εργασιακής ασφάλειας. Πίστεψαν ότι γεννήθηκαν νικητές. Απορροφημένοι στην επιμέλεια του εαυτού τους, έγιναν ηδονιστές-καταναλωτές αποθεώνοντας το παρόν. Ηρθαν σε ρήξη με τις παραδοσιακές αξίες του καθήκοντος, της συλλογικότητας, της επιτυχίας ως επιβράβευσης της σκληρής δουλειάς.

Αφησαν όμως, ως ανεξόφλητο χρέος στις επόμενες γενιές, ένα φθίνον αστικό και φυσικό περιβάλλον, ένα απαξιωμένο κοινωνικό κράτος, ένα ογκούμενο εθνικό και παγκόσμιο χρέος, αλλά και την επαναδιαπραγμάτευση των όρων εργασίας μέσα από τους αλλεπάλληλους εταιρικούς ανασχεδιασμούς και απολύσεις. Πρώτοι αυτοί, αλλά και πιο συνειδητά η «Γενιά Χ», πειραματίστηκαν και ενέταξαν τη χρήση του Διαδικτύου στην εργασιακή ζωή, προετοίμασαν την προϊούσα δικτύωση της κοινωνίας, παραδίδοντας τη σκυτάλη στη «Γενιά Υ».

▅ ΕΠΙΛΟΓΕΣ ΚΑΙ ΟΝΕΙΡΟ ΤΗΣ «ΓΕΝΙΑΣ Υ»

Τα βλέμματα των πολιτικών, των Μέσων, των επιχειρήσεων, των πολιτών είναι πλέον στραμμένα πάνω της. Ποια είναι η κουλτούρα και η στάση της «Γενιάς Υ» σε μια εποχή εντεινόμενων αλλαγών που μετασχηματίζουν την καθημερινή ζωή και εμπειρία σε παγκόσμια κλίμακα; Ποιες είναι οι εμπειρίες και οι αξίες που δίνουν στους σημερινούς νέους κοινή ταυτότητα; Ποιες προκλήσεις ανοίγονται μπροστά τους;

Ποια είναι τα όνειρα που κυνηγούν; Κάθε γενιά κυνήγησε ένα όνειρο. Το αμερικανικό όνειρο, το όνειρο για δημοκρατία, για ισότητα και συλλογικότητα, το όνειρο για την ελευθερία της επιλογής και τα ανθρώπινα δικαιώματα, το όνειρο για την αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου γονιδιώματος ή την αναζήτηση ζωής σε άλλους πλανήτες.

Οι νέοι και οι νεανικές αξίες, στάσεις και τρόποι ζωής πρωταγωνιστούν στην κοινωνική, την πολιτική και την οικονομική ζωή από τα μέσα του 20ού αιώνα. Μια κοινωνία που «νεάζει» και αποθεώνει τη νεότητα ως σύμβολο πνευματικής, οικονομικής, σεξουαλικής αλλά και κοινωνικής ρώμης, δεν παύει να αγωνιά, όπως και κάθε εποχή, για την κατεύθυνση που παίρνει η φυσική ενεργητικότητα της νέας γενιάς. Τι συνειδητά θα υιοθετήσει και τι θα αμφισβητήσει από τις επιλογές και τις αξίες της προηγούμενης γενιάς; Οι νέοι είναι οι αυθεντικοί φορείς του καινούργιου και του ανατρεπτικού ή έχουν γίνει συντηρητικοί, καταναλωτές ευφάνταστων τεχνολογικών «παιχνιδιών», απομονωμένοι και αδιάφοροι για τα μεγάλα κοινωνικά και πολιτικά διακυβεύματα;

Οι νέοι επωμίζονται συνήθως τις φιλοδοξίες, τις ελπίδες αλλά και τις ήττες των ώριμων γενεών. Τους ζητάμε να ανταποκριθούν στα δικά μας ιδεώδη, συχνά τους αμφισβητούμε όταν αναζητούν δρόμους διαφορετικούς από αυτούς που αναμέναμε ή συστηματικά επιχειρήσαμε να προωθήσουμε ως αυθεντικές νεανικές επιλογές.

Η «Γενιά Υ» βρίσκεται σε ένα διαφορετικό κοινωνικό, πολιτικό και τεχνολογικό περιβάλλον. Παιδιά μεσοαστικών οικογενειών, μεγάλωσαν δίνοντας έμφαση στην απόκτηση εμπειριών και δεξιοτήτων, στην καλλιέργεια των ταλέντων τους, μέσα από τη συμμετοχή τους σε ποικίλες επιμορφωτικές, αθλητικές ή εθελοντικές δραστηριότητες. Αυτές οι εξωσχολικές και εξωπανεπιστημιακές ενασχολήσεις αποκτούν όλο και μεγαλύτερη σημασία για την ατομική ταυτότητα των νέων, προσφέροντάς τους τα νέα πλαίσια κοινωνικότητας αλλά και διαφοροποίησης.

Οι αντιλήψεις, οι προσδοκίες και τα συναισθήματά τους διαμορφώθηκαν έχοντας επίγνωση των συνεπειών μιας σειράς πολιτικών γεγονότων, τεχνολογικών ανακαλύψεων και περιβαλλοντικών καταστροφών. Οι νέοι επιχειρούν να δώσουν το δικό τους στίγμα αισιοδοξίας και δημιουργικότητας μέσα σε μια κοινωνία που αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στον τρόμο της ολοκληρωτικής καταστροφής και την ελπίδα ότι ο άνθρωπος θα κάνει το επόμενο άλμα στη γνώση και τον πολιτισμό.

Για τη « Γενιά Υ» το «νέο» δεν είναι ούτε η επαναστατική ανατροπή του πολιτικού συστήματος ούτε το κυνήγι των καταναλωτικών νεωτερισμών. Σήμερα, που η παραγωγή του πλούτου στηρίζεται στην ανάπτυξη και τη διάχυση νέων ιδεών και γνώσεων, οι προσπάθειές της εστιάζονται στη δημιουργία μιας κοινωνίας της καινοτομίας και της ελευθερίας που θα ανανεώσει το ενδιαφέρον των ανθρώπων για μια δημόσια και ιδιωτική ζωή, που θα στηρίζεται στον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της δημοκρατίας, αλλά και σε κοινωνικές σχέσεις αμοιβαιότητας, συνεργασίας και εμπιστοσύνης, με συνείδηση της ευθύνης για τις συνέπειες της ορθής ή της σπάταλης διαχείρισης των κοινών πόρων.

Στη χώρα μας, η συζήτηση για την καινοτομία επικεντρώνεται στις επενδύσεις στην επιστημονική και τεχνολογική έρευνα και την ανάπτυξη νέων προϊόντων, προτάσσοντας το πρότυπο μιας κεντρικά και «από τα πάνω» οργανωμένης δράσης ενίσχυσης της καινοτομίας. Περιοριζόμενοι όμως σε αυτή την οπτική, χάνουμε τη δυνατότητα ανάδειξης «σιωπηλών» καινοτομιών στην κοινωνία, στην πολιτική, στη διοίκηση των οργανισμών, στις νομοθετικές ρυθμίσεις, στην κατανάλωση, ικανές να αντιμετωπίσουν συνδυαστικά οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις.

Η καινοτομία εκδημοκρατίζεται. Παράδειγμα τέτοιο είναι το ανοιχτό λογισμικό. Αναπτύσσεται όλο και περισσότερο «από τα κάτω» από τους ίδιους τους χρήστες και καταναλωτές, οι οποίοι, μέσα από άτυπες ή οργανωμένες μορφές συνεργασίας (κοινότητες καινοτομίας) μοιράζονται, ελέγχουν και τροποποιούν τις καινοτομίες, βελτιώνοντας τη λειτουργικότητα, την κοινωνική ή οικονομική αποτελεσματικότητά τους.

▅ Η ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ

Παγκόσμιες έρευνες μας βοηθούν να παρακολουθήσουμε την αναδυόμενη κουλτούρα της καινοτομίας που φαίνεται να κερδίζει ευρύτερες ομάδες νέων σε όλον τον κόσμο. Οι νέοι στις ανεπτυγμένες όσο και στις αναπτυσσόμενες χώρες έχουν πολύ περισσότερες δυνατότητες από ό,τι στο παρελθόν να αναπτύξουν τα ταλέντα τους και να θέσουν σε εφαρμογή τις ιδέες τους στην τεχνολογία, την επιστήμη, την κοινωνία, την αγορά. Η πρωτοπορία της νεανικής δημιουργικότητας συνδέεται με τις προσωπικές αξίες των νέων. Τους πιο δημιουργικούς νέους από όλες τις χώρες τους «ενώνει» η χαρά να εκφράζονται μέσα από τις προσωπικές τους ιστοσελίδες, τα blogs, την τέχνη, τη μουσική, το γράψιμο, το design και τη δημιουργία δικών τους Μέσων.

Δημιουργούν και διανέμουν νέα περιεχόμενα και νέα πολιτιστικά προϊόντα μέσα από το Διαδίκτυο. Υπερασπίζονται τις αξίες της προσωπικής ελευθερίας, του αλτρουισμού, της ειλικρίνειας, της υπευθυνότητας, της ισότητας, της ελεύθερης πρόσβασης στη γνώση. Είναι ευέλικτοι, ανεκτικοί, διεκδικητικοί για όσα έχουν αποδεδειγμένη αξία για τους ίδιους.

Αυτοί οι υπερ-συνδεδεμένοι νέοι δεν είναι μέλη των εύπορων ή πνευματικών ελίτ. Ανήκουν στις «μαζικές» τάξεις των ανθρώπων για τους οποίους η τεχνολογία έχει ενσωματωθεί στην προσωπική και την κοινωνική τους ζωή. Καινοτομούν καλλιεργώντας νέες μορφές κοινωνικότητας και δημιουργικότητας μέσα στις δικτυακές τους κοινότητες αλλά και προκρίνοντας νέα πρότυπα εργασιακής ζωής. Δεν είναι τυχαίο ότι η Google- χάρη στην αρχιτεκτονική αποτύπωση της δημιουργικής και φιλελεύθερης κουλτούρας της στον σχεδιασμό των γραφείων της- έγινε πόλος έλξης ταλαντούχων νέων επιστημόνων από όλον τον κόσμο, προσφέροντάς τους ένα φαντασμαγορικό, διαδραστικό και ανθρώπινο περιβάλλον εργασίας. Οι νέοι, ευαισθητοποιημένοι στα παλαιά και νέα αινίγματα της κοινωνικής, της πολιτικής και της οικονομικής ζωής, με τη στάση τους, διαψεύδουν όσους υποστηρίζουν ότι έχουν αποσυρθεί με κυνική ή απαθή διάθεση από την κοινωνική σκηνή.

Ενθαρρυντικά τα σημάδια για τη στροφή που συντελείται και στη νεανική κουλτούρα στη χώρα μας, με βάση τα διαθέσιμα ερευνητικά στοιχεία. Παρά τις δυσκολίες που αντιμετωπίζονται (παρωχημένες και δυσλειτουργικές δομές στην Παιδεία, αργοί ρυθμοί ενσωμάτωσης της τεχνολογίας, χαμηλό κοινωνικό κεφάλαιο εμπιστοσύνης, δυσπιστία για τις επιλογές τους κ.ά.), οι νέοι της Ελλάδας μετέχουν εν τούτοις ισότιμα στη διεθνή της «Γενιάς Υ», συμμερίζονται κοινές αξίες, όνειρα, αγωνίες, εμπειρίες.

Τους συναντώ στις πανεπιστημιακές αίθουσες, πάντα σε εγρήγορση. Εξοπλισμένοι με φορητούς υπολογιστές, κινητά, iΡods, ΜΡ3 ή ψηφιακές κάμερες επικοινωνούν με τις δικτυακές παρέες και συνεργάτες, διασκεδάζουν, δημιουργούν. Ετοιμοι να διεκδικήσουν με θάρρος τα όνειρά τους, εμπιστεύονται τα ταλέντα τους και τον εαυτό τους.

—
Το παραπάνω είναι άρθρο μου που δημοσιεύθηκε στο ένθετο “Βήμα Ιδεών” της εφημερίδας “ΤΟ ΒΗΜΑ”